Son derecede karma\u015f\u0131k denklemlerle ifade edilen para teorisinin \u00f6z\u00fc asl\u0131nda basit bir e\u015fitli\u011fe dayan\u0131r. Irving Fisher taraf\u0131ndan form\u00fcle edilmi\u015f bu basit e\u015fitlik \u015f\u00f6yle ifade edilir:<\/p>\n\n\n\n
MV = PQ[i]\u00a0Bu e\u015fitlikte M: Para arz\u0131n\u0131 yani bir tarihte piyasada bulunan para miktar\u0131n\u0131 (para stokunu) g\u00f6sterir. Burada para ile kastetti\u011fimiz yaln\u0131zca nakit para (banknot ve madeni para) de\u011fil ayn\u0131 zamanda mevduatlard\u0131r. Buna geni\u015f para arz\u0131 diyoruz ve M2 ad\u0131 alt\u0131nda \u015f\u00f6yle tan\u0131ml\u0131yoruz:<\/p>\n\n\n\n
M2 = Dola\u015f\u0131mdaki Para + Vadesiz TL ve YP Mevduat + Vadeli TL ve YP Mevduat<\/p>\n\n\n\n
Bu denklemde yer alan dola\u015f\u0131mdaki para da \u015fu \u015fekilde hesaplan\u0131yor:<\/p>\n\n\n\n
Dola\u015f\u0131mdaki Para = (Dola\u015f\u0131ma \u00c7\u0131kan Banknot + Dola\u015f\u0131ma \u00c7\u0131kan Madeni Para) \u2013 (Banka Kasalar\u0131ndaki Banknot + Banka Kasalar\u0131ndaki Madeni Para)<\/p>\n\n\n\n
MV = PQ e\u015fitli\u011findeki di\u011fer harflerin anlamlar\u0131n\u0131 da a\u00e7\u0131klayal\u0131m:<\/p>\n\n\n\n
V: Paran\u0131n dola\u015f\u0131m h\u0131z\u0131 yani her bir para biriminin belirli bir d\u00f6nem (\u00f6rne\u011fin bir y\u0131l) i\u00e7indeki el de\u011fi\u015ftirme say\u0131s\u0131<\/p>\n\n\n\n
P: Fiyatlar genel d\u00fczeyi (GSYH z\u0131mni deflat\u00f6r\u00fcne denk gelen endeks say\u0131s\u0131)[ii]<\/p>\n\n\n\n
Q: Belirli bir d\u00f6nemde (mesela bir y\u0131l i\u00e7inde) ekonomide \u00fcretilen b\u00fct\u00fcn nihai mal ve hizmetlerin miktar\u0131. <\/p>\n\n\n\n
Cari fiyatlarla GSYH\u2019yi; belirli bir d\u00f6nemde (\u00fc\u00e7 ay ya da bir y\u0131l) bir \u00fclke i\u00e7inde \u00fcretilen nihai mal ve hizmetlerin piyasa fiyat\u0131 cinsinden toplam de\u011feri diye tan\u0131ml\u0131yoruz[iii]. Buna g\u00f6re e\u015fitli\u011fin sa\u011f taraf\u0131 yani PQ, GSYH\u2019ye e\u015fit demektir. Bunu \u015f\u00f6yle g\u00f6sterebiliriz:<\/p>\n\n\n\n
GSYH = PQ = (Pa x Qa) + (Pb x Qb) + (Pc x Qc) +\u2026+ (Pn x Qn)<\/p>\n\n\n\n
Yani her bir nihai mal ya da hizmetin \u00fcretim miktar\u0131 ile piyasa fiyat\u0131n\u0131 \u00e7arp\u0131yor ve sonucu toplamaya ekliyoruz. B\u00f6ylece ekonomideki b\u00fct\u00fcn nihai mal ve hizmetlerin piyasa fiyatlar\u0131yla \u00fcretim miktarlar\u0131n\u0131 \u00e7arp\u0131p toplayarak GSYH\u2019ye ula\u015f\u0131yoruz.<\/p>\n\n\n\n
\u015eimdi bu e\u015fitlikteki harflerin yerlerine T\u00fcrkiye\u2019nin 2020 sonundaki verilerini koyal\u0131m (say\u0131lar milyar TL olarak okunmal\u0131):<\/p>\n\n\n\n
Dola\u015f\u0131ma \u00e7\u0131kan banknot + madeni para = 192<\/p>\n\n\n\n
Banka kasalar\u0131ndaki banknot ve madeni para = 17<\/p>\n\n\n\n
Dola\u015f\u0131mdaki Para = (192 \u2013 17) = 175<\/p>\n\n\n\n
Vadesiz Mevduat (TL + YP) = 1.044<\/p>\n\n\n\n
Vadeli Mevduat (TL + YP) = 2.106<\/p>\n\n\n\n
M2 = 175 + 1.044 + 2.106 = 3.325<\/p>\n\n\n\n
V = ?<\/p>\n\n\n\n
P = 0,148 (2020 y\u0131l\u0131 GSYH z\u0131mni deflat\u00f6r\u00fc)<\/p>\n\n\n\n
Q = 4.398<\/p>\n\n\n\n
Bu de\u011ferleri e\u015fitlikte yerine koyal\u0131m:<\/p>\n\n\n\n
MV = PQ<\/p>\n\n\n\n
3.325 x V = 1,148 x 4.398<\/p>\n\n\n\n
Buradan V\u2019yi bulal\u0131m[iv]:<\/p>\n\n\n\n
V = 5.048 \/ 3.325 = 1,5182<\/p>\n\n\n\n
MV = PQ<\/p>\n\n\n\n
3.325 x 1,5182 = 1,148 x 4.398<\/p>\n\n\n\n
MV = PQ e\u015fitli\u011findeki en kritik de\u011fi\u015fken M\u2019dir. \u00c7\u00fcnk\u00fc M, yukar\u0131da M2\u2019nin tan\u0131m\u0131nda g\u00f6sterdi\u011fimiz gibi yaln\u0131zca dola\u015f\u0131mdaki paradan ibaret de\u011fildir. E\u011fer \u00f6yle olsayd\u0131 T\u00fcrkiye\u2019de 2020 sonunda M2 para arz\u0131 175 milyar TL olurdu. Oysa o tarihte M2; 3.325 milyon TL\u2019dir. Yani piyasaya s\u00fcr\u00fclen paran\u0131n 16 kat fazlas\u0131. Bunun i\u00e7inde bankalar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 kaydi paralar\u0131n[v]\u00a0mevduata d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olanlar\u0131n\u0131n kur artt\u0131k\u00e7a y\u00fckselen TL kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131, yurt d\u0131\u015f\u0131ndan sa\u011flanan krediler, Merkez Bankas\u0131ndan al\u0131nan \u0131sa vadeli bor\u00e7lar da var. \u00a0\u00a0<\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrkiye gibi dual (ikili) para rejiminde olan \u00fclkeler i\u00e7in M2\u2019nin kritikli\u011fi daha da \u00f6n plana \u00e7\u0131kar. \u00c7\u00fcnk\u00fc yukar\u0131da verdi\u011fimiz M2 tan\u0131m\u0131na dikkat etti\u011fimizde M\u2019yi yaln\u0131zca bizim piyasaya s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz ve bankalar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 kaydi paralar belirlemiyor, i\u015fin i\u00e7ine yabanc\u0131 para olarak gelip mevduata d\u00f6n\u00fc\u015fen paralarla TL mevduattan yabanc\u0131 para mevduata d\u00f6n\u00fc\u015fen paralar da giriyor.<\/p>\n\n\n\n
G\u00fcn\u00fcm\u00fczde TCMB\u2019nin de aralar\u0131nda yer ald\u0131\u011f\u0131 bir\u00e7ok merkez bankas\u0131, para politikas\u0131n\u0131 enflasyon hedeflemesi \u00fczerine kuruyor. Bu politikada merkez bankas\u0131, ya tek ba\u015f\u0131na ya da (bizde oldu\u011fu gibi) h\u00fck\u00fcmetle birlikte bir enflasyon hedefi belirliyor ve para politikas\u0131 ara\u00e7lar\u0131n\u0131 (faiz oran\u0131, zorunlu kar\u015f\u0131l\u0131klar, a\u00e7\u0131k piyasa i\u015flemleriyle likidite y\u00f6netimi, makro ihtiyati \u00f6nlemler, a\u00e7\u0131k s\u00f6zl\u00fcl\u00fck politikas\u0131) bu hedefe ula\u015fmak i\u00e7in kullan\u0131yor. Y\u0131lsonunda ger\u00e7ekle\u015fen enflasyon oran\u0131yla hedeflenen enflasyon oran\u0131 aras\u0131ndaki fark uygulanan para politikas\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 ya da ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. <\/p>\n\n\n\n
Yukar\u0131daki e\u015fitli\u011fi bir kez daha hat\u0131rlayal\u0131m:<\/p>\n\n\n\n
MV = PQ<\/p>\n\n\n\n
Parasal iktisat\u00e7\u0131lara g\u00f6re; enflasyon her yerde ve her zaman parasal bir olgudur (Milton Friedman.) Bunun anlam\u0131 \u015fudur: E\u011fer enflasyonu denetim alt\u0131nda tutmak istiyorsak o zaman M\u2019yi art\u0131rmamam\u0131z gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc yukar\u0131daki e\u015fitlik gere\u011fi M\u2019yi art\u0131r\u0131rsak e\u015fitli\u011fin sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in ya V\u2019nin d\u00fc\u015fmesi, ya P\u2019nin yani fiyatlar\u0131n y\u00fckselmesi ya da Q\u2019nun yani fiziksel \u00fcretimin artmas\u0131 gerekir. V, yani paran\u0131n dola\u015f\u0131m h\u0131z\u0131, y\u0131llar\u0131n getirdi\u011fi al\u0131\u015fkanl\u0131klar, gelenekler sonucu belirli bir d\u00fczeye oturmu\u015f oldu\u011fu i\u00e7in \u00e7abuk de\u011fi\u015fen bir de\u011fi\u015fken de\u011fildir. O nedenle onu sabit kabul edebiliriz. Bu durumda geriye P ve Q kal\u0131r. Q, yani fiziksel \u00fcretim miktar\u0131 da \u00f6yle kolay kolay artan bir \u015fey de\u011fildir. Her \u015feyden \u00f6nce i\u00e7 ve\/veya d\u0131\u015f talep art\u0131\u015f\u0131 olmas\u0131, bunu kar\u015f\u0131layacak yat\u0131r\u0131mlar\u0131n yap\u0131lmas\u0131 ya da kapasite kullan\u0131m\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekir. Ki bu zaman al\u0131c\u0131 bir i\u015ftir. O halde M\u2019de ortaya \u00e7\u0131kan art\u0131\u015f k\u0131sa vadede P\u2019yi yani fiyatlar genel d\u00fczeyini y\u00fckseltir ve enflasyona yol a\u00e7ar. Bu yakla\u015f\u0131m \u00e7er\u00e7evesinde bi\u00e7imlenen para politikas\u0131 uygulamas\u0131 eskiden para arz\u0131 yani M (ya da yukar\u0131da g\u00f6sterdi\u011fimiz gibi M2) \u00fczerine kurulurdu. Bu uygulamada merkez bankalar\u0131 P\u2019nin artmamas\u0131 i\u00e7in M\u2019yi, Q\u2019daki art\u0131\u015fla yani reel b\u00fcy\u00fcme oran\u0131yla (mal ve hizmetlerdeki fiziksel art\u0131\u015f oran\u0131yla) s\u0131n\u0131rl\u0131 tutmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlard\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde uygulanan enflasyon hedeflemesi de asl\u0131nda eski uygulaman\u0131n revize edilmi\u015f halinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Bu uygulamada merkez bankas\u0131 P i\u00e7in bir art\u0131\u015f hedefi \u00f6ng\u00f6rmekte ve M\u2019yi bu hedefe uyumlu tutmaya \u00e7aba g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n
Bankalar\u0131n para yaratmas\u0131n\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki boyutlar\u0131na eri\u015fmedi\u011fi ge\u00e7mi\u015fin d\u00fcnyas\u0131nda para politikas\u0131 uygulamas\u0131 kolayd\u0131. Merkez bankalar\u0131 bast\u0131klar\u0131 paray\u0131, ellerindeki para politikas\u0131 ara\u00e7lar\u0131yla denetleyebiliyorlard\u0131. Piyasada dola\u015f\u0131mda bulunan nakit paran\u0131n (banknot + madeni para) 200 milyar TL oldu\u011funu, vadesiz ve vadeli mevduat toplam\u0131n\u0131n da 200 milyar TL oldu\u011funu varsayal\u0131m. Bu durumda merkez bankas\u0131 para politikas\u0131 ara\u00e7lar\u0131n\u0131 kulland\u0131\u011f\u0131nda piyasadaki para \u00fczerinde ciddi bir etki yaratabilecek demektir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k vadesiz ve vadeli mevduat toplam\u0131 2.000 milyar TL ise o zaman para politikas\u0131n\u0131n etkisi \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck kalacakt\u0131r. Para politikas\u0131n\u0131n ithal girdilere ba\u011f\u0131ml\u0131 ve dolarizasyona a\u00e7\u0131k ekonomilerde etkinli\u011fi olduk\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu ekonomilerde enflasyonun temel belirleyicisi paran\u0131n d\u0131\u015f de\u011fer kayb\u0131 (kurdaki y\u00fckseli\u015f) olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6zellikle k\u00fcresel kriz sonras\u0131nda paras\u0131 rezerv para durumunda olan geli\u015fmi\u015f ekonomilerin (ABD, Euro B\u00f6lgesi, Japonya, \u0130ngiltere) parasal geni\u015flemeye gitmesi yabanc\u0131 kaynak ihtiyac\u0131 \u00e7eken ve dolarizasyon etkisinde bulunan T\u00fcrkiye gibi ekonomilerde para politikas\u0131n\u0131 iyice a\u00e7maza sokmu\u015ftur. Bu \u00fclkeler d\u00fcnya geneline g\u00f6re daha y\u00fcksek faiz \u00f6nerdikleri ve paralar\u0131n\u0131n de\u011fer kayb\u0131 yabanc\u0131 yat\u0131r\u0131mc\u0131ya daha \u00e7ok para kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu t\u00fcr rezerv paralar\u0131n kazan\u00e7 sa\u011flamak i\u00e7in s\u0131cak para[vi]\u00a0olarak geldi\u011fi ekonomiler haline d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. S\u0131cak para geldi\u011finde kurlar \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcc\u00fc etki yaparken geri gitti\u011finde de kurlar \u00fczerinde y\u00fckseltici etki yaratmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Paras\u0131 rezerv para konumunda olan ekonomilerde parasal geni\u015flemenin enflasyon yaratmamas\u0131n\u0131n nedeni de k\u00fcreselle\u015fmedir. K\u00fcreselle\u015fme \u00f6ncesinde sermaye hareketleri b\u00f6ylesine serbest de\u011filken yani rezerv paralar d\u00fcnyada bu kadar rahat tur atamazken merkez bankalar\u0131 sonu\u00e7ta enflasyona yol a\u00e7aca\u011f\u0131 i\u00e7in para arz\u0131yla oynayarak ekonomiyi canland\u0131rmaktan korkarlard\u0131. Oysa k\u00fcreselle\u015fme sonras\u0131nda sermaye hareketleri serbest kal\u0131nca bu \u00fclkelerin bast\u0131\u011f\u0131 paralar, ba\u015fka \u00fclkelerin de al\u0131\u015f veri\u015flerinde kulland\u0131klar\u0131 rezerv para konumunda oldu\u011fu i\u00e7in, s\u0131n\u0131rlar\u0131 a\u015farak b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya yay\u0131ld\u0131lar ve i\u00e7eride enflasyona yol a\u00e7mad\u0131lar. Ne var ki bu paralar g\u00fcn\u00fcn birinde geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler parasal s\u0131k\u0131la\u015ft\u0131rmaya ge\u00e7ip de faizleri art\u0131rmaya y\u00f6nelince geri d\u00f6necek. Bu geri d\u00f6n\u00fc\u015f iyi planlanamazsa geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler i\u00e7in ciddi s\u0131k\u0131nt\u0131lara yol a\u00e7abilir. Bu i\u015fi en net \u015fekilde g\u00f6r\u00fcp \u00f6nlem almaya \u00e7al\u0131\u015fan kurum ABD Merkez Bankas\u0131 Fed\u2019dir. E\u011fer 2018 sonlar\u0131nda ba\u015flayan bozulma olmasayd\u0131 Fed, piyasaya s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc paralar\u0131 belirli bir plan \u00e7er\u00e7evesinde geri \u00e7ekmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bozulma ortaya \u00e7\u0131k\u0131nca bu eylemden vaz ge\u00e7erek yeniden parasal gev\u015femeye geri d\u00f6nd\u00fc. Fed\u2019den bug\u00fcnlerde yine yava\u015f yava\u015f parasal s\u0131k\u0131la\u015ft\u0131rmay\u0131 ya\u015fama ge\u00e7irece\u011fine ili\u015fkin sinyaller geliyor. <\/p>\n\n\n\n
\u00d6zetle s\u00f6ylemek gerekirse k\u00fcreselle\u015fmenin geldi\u011fi bu a\u015famada paras\u0131 rezerv para konumunda olan geli\u015fmi\u015f ekonomilerin uygulayaca\u011f\u0131 para politikas\u0131, sermaye hareketlerinin serbestli\u011fi sonucu, yurt d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131k\u0131\u015flar nedeniyle beklenen etkinlikte olmuyor. Geli\u015fme yolundaki ekonomiler a\u00e7\u0131s\u0131ndan konuya bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda onlarda da d\u0131\u015far\u0131dan gelen bu yabanc\u0131 paralar\u0131n \u00e7oklu\u011fu ve dolarizasyon etkisiyle uygulanan para politikas\u0131 yeterli etkinli\u011fe ula\u015fam\u0131yor. Bu durumda ekonomiye y\u00f6n vermek ve etkin bir ekonomi politikas\u0131 uygulayabilmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan yap\u0131lmas\u0131 gereken \u015fey para politikas\u0131n\u0131n yan\u0131nda mutlaka etkili bir maliye politikas\u0131[vii]\u00a0uygulamas\u0131na gidilmesidir. Para ve maliye politikalar\u0131n\u0131n birbirini destekleyici bi\u00e7imde bir arada uygulanmas\u0131 her zaman \u00f6nemliydi ama bug\u00fcn bu mesele her zamankinden daha \u00f6nemli g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.\u00a0<\/p>\n\n\n\n
[i]\u00a0Fisher\u2019in yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6zg\u00fcn e\u015fitlik MV = PT \u015feklindedir ve bu e\u015fitlikteki T: Sat\u0131lan mal miktar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir.\u00a0<\/p>\n\n\n\n
[ii]\u00a0GSYH Z\u0131mni Deflat\u00f6r\u00fc i\u00e7in \u015fu yaz\u0131ma bak\u0131labilir:<\/p>\n\n\n\n
https:\/\/www.mahfiegilmez.com\/2013\/11\/manset-enflasyon.html<\/a><\/p>\n\n\n\n [iii]\u00a0Burada nihai mal veya hizmet ifadesiyle neyi kastetti\u011fimizi anlatabilmek i\u00e7in ekme\u011fi \u00f6rnek olarak alal\u0131m. GSYH hesab\u0131nda ekme\u011fi hesaba kat\u0131yorsak ekme\u011fin \u00fcretimine girmi\u015f olan bu\u011fday\u0131, unu, suyu, mayay\u0131 ve \u00fcretimde kullan\u0131lan eme\u011fi, elektri\u011fi, f\u0131r\u0131n\u0131n giderlerini, kiras\u0131n\u0131 ayr\u0131ca hesaba katmamam\u0131z gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunlar\u0131 da hesaba katarsak \u00e7ift say\u0131m yapm\u0131\u015f, GSYH\u2019yi oldu\u011fundan b\u00fcy\u00fck hesaplam\u0131\u015f oluruz.\u00a0<\/p>\n\n\n\n [iv]\u00a0V\u2019nin bu \u015fekilde denklem i\u00e7inden hesaplan\u0131p sonra yeniden denkleme yerle\u015ftirilmesi bir \u00e7e\u015fit totoloji olarak kabul edilir (Bir \u015feyi kendi kaplam\u0131yla tan\u0131mlamak.) Bu t\u00fcr tan\u0131mlar yeni bir bilgi vermez. V\u2019yi denklem i\u00e7inden de\u011fil de d\u0131\u015far\u0131dan hesaplamak m\u00fcmk\u00fcn olursa o zaman bu denklem anlam kazan\u0131r (Bununla birlikte bu denklemi sembolik olarak anlat\u0131m\u0131m\u0131z\u0131 kolayla\u015ft\u0131rmak amac\u0131yla kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131lmamal\u0131d\u0131r.)\u00a0<\/p>\n\n\n\n [v]\u00a0Kaydi para yaratma mekanizmas\u0131 i\u00e7in \u015fu yaz\u0131ma bak\u0131labilir:<\/p>\n\n\n\n https:\/\/www.mahfiegilmez.com\/2019\/11\/piyasada-ne-kadar-nakit-para-var.html<\/a><\/p>\n\n\n\n [vi]\u00a0S\u0131cak paran\u0131n nas\u0131l kazand\u0131\u011f\u0131 konusunu merak edenler \u015fu yaz\u0131ma bakabilir:<\/p>\n\n\n\n