\u0130ktisat\u00e7\u0131lar bir konuyu incelerken basitle\u015ftirici baz\u0131 varsay\u0131mlar kullan\u0131r. Bunlar\u0131n en yayg\u0131n\u0131 \u2018ceteris paribus\u2019 yani ‘di\u011fer \u015feyler de\u011fi\u015fmeden kal\u0131rsa’ varsay\u0131m\u0131d\u0131r. Di\u011fer \u015feyler de de\u011fi\u015fti\u011finde analiz tamamen farkl\u0131 bir hal al\u0131r. <\/p>\n\n\n\n
Bir \u00fclkede yat\u0131r\u0131m kararlar\u0131 (I) bir\u00e7ok de\u011fi\u015fkenden etkilenir: (1) Gelir ve gelirdeki art\u0131\u015f (veya azal\u0131\u015f) ya da ekonomik b\u00fcy\u00fcme veya k\u00fc\u00e7\u00fclme. Gelir art\u0131\u015f\u0131 talep art\u0131\u015f\u0131na, talep art\u0131\u015f\u0131 \u00fcretim art\u0131\u015f\u0131na o da yat\u0131r\u0131m art\u0131\u015f\u0131na yol a\u00e7ar, gelir azal\u0131\u015f\u0131 ise tam tersini getirir. (2) Enflasyon ve faiz oranlar\u0131. Enflasyon ve faiz oranlar\u0131 d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde kredi al\u0131p yat\u0131r\u0131m yapmak karl\u0131 hale gelir ve yat\u0131r\u0131mlar artar, enflasyon ve dolay\u0131s\u0131yla faiz oranlar\u0131 y\u00fckseldi\u011finde ise tersi olur. Dolay\u0131s\u0131yla yat\u0131r\u0131m kararlar\u0131, faiz oranlar\u0131ndan etkilenir. Bu arada harcamalar\u0131ndaki art\u0131\u015f nedeniyle kamu kesimi bor\u00e7lanmay\u0131 art\u0131r\u0131rsa bu da faizlerin y\u00fckselmesine (crowding out etkisi), harcamalar\u0131 azalt\u0131rsa faizlerin d\u00fc\u015fmesine (crowding in etkisi) yol a\u00e7ar. (3) Sermaye miktar\u0131. Yat\u0131r\u0131m yap\u0131lmas\u0131 i\u00e7in o yat\u0131r\u0131ma harcanacak kadar bir sermaye birikiminin var olmas\u0131 ve bu birikimin yat\u0131r\u0131mc\u0131n\u0131n emrine sunulmas\u0131 gerekir. (4) Risklerin derecesi. Riskler, yat\u0131r\u0131mc\u0131n\u0131n yat\u0131r\u0131m yap\u0131p yapmama konusunda g\u00f6\u011f\u00fcslemesi gereken zorluklard\u0131r. Risklere \u00f6rnek olarak sava\u015f hali, tabii afetler, ekonomide h\u0131zl\u0131 bozulmalar, siyasal karga\u015falar say\u0131labilir. Risklerde art\u0131\u015f olursa ve bu nedenle yat\u0131r\u0131mc\u0131, yat\u0131raca\u011f\u0131 paran\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 elde edemeyece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrse yat\u0131r\u0131m yapmaktan vazge\u00e7er. (5) D\u00f6viz kuru. E\u011fer yat\u0131r\u0131mc\u0131 yat\u0131r\u0131m\u0131 kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in d\u0131\u015f kaynak kullanacaksa o zaman d\u00f6viz kurundaki de\u011fi\u015fim etkili olur. Yat\u0131r\u0131m yaparken ald\u0131\u011f\u0131 d\u00f6viz kredisinin o d\u00f6nemde ge\u00e7erli kuru ile geri \u00f6deme taksitleri s\u0131ras\u0131nda gelece\u011fini tahmin etti\u011fi d\u00fczey aras\u0131ndaki fark yat\u0131r\u0131mdan sa\u011flanacak gelirden y\u00fcksekse o zaman bu yat\u0131r\u0131ma girmez. (6) Di\u011fer de\u011fi\u015fkenler. Bunlar aras\u0131nda teknoloji, zevkler ve tercihler, te\u015fvikler gibi kalemler say\u0131labilir. Bunlar da yat\u0131r\u0131m karar\u0131n\u0131 etkiler<\/p>\n\n\n\n
Bu sayd\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131 fonksiyonel bir ili\u015fki \u00e7er\u00e7evesinde g\u00f6stermek istersek yukar\u0131da s\u0131ralad\u0131\u011f\u0131m\u0131z de\u011fi\u015fkenlere ili\u015fkin harfleri kullanarak \u015f\u00f6yle bir e\u015fitlik yazabiliriz:<\/p>\n\n\n\n
I = f (Y, i, K, R, E, O)<\/p>\n\n\n\n
Yani yat\u0131r\u0131m karar\u0131 (miktar\u0131) (I); gelirin (Y), faiz oran\u0131n\u0131n (i), sermaye miktar\u0131n\u0131n (K), risklerin (R), kurlar\u0131n (E) ve di\u011fer de\u011fi\u015fkenlerin (O) bir fonksiyonudur (f.)<\/p>\n\n\n\n
Buradaki b\u00fct\u00fcn de\u011fi\u015fkenleri ayn\u0131 anda ele al\u0131rsak sonucu ve hangi de\u011fi\u015fkenin hangi derecede bu sonu\u00e7ta etkili oldu\u011funu g\u00f6rmemiz m\u00fcmk\u00fcn olmaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu de\u011fi\u015fkenlerden baz\u0131s\u0131 olumlu baz\u0131s\u0131 olumsuz y\u00f6nde hareket etmi\u015f olabilir. \u00d6rne\u011fin gelir art\u0131\u015f\u0131 ya\u015fan\u0131rken enflasyon ve dolay\u0131s\u0131yla faiz d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, buna kar\u015f\u0131l\u0131k kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya bulunulan bir sava\u015f tehlikesi nedeniyle riskler artt\u0131\u011f\u0131ndan kur y\u00fckselmi\u015f ve kurdaki y\u00fckseli\u015f enflasyon ve dolay\u0131s\u0131yla faizler \u00fczerinde art\u0131\u015f y\u00f6n\u00fcnde bask\u0131 yapmaya ba\u015flam\u0131\u015f olabilir. Ayr\u0131ca bir de\u011fi\u015fkendeki de\u011fi\u015fme bir ba\u015fka de\u011fi\u015fkeni de\u011fi\u015fmeye itmi\u015f olabilir. \u00d6rne\u011fin risk art\u0131\u015f\u0131, kuru, o da enflasyonu ve faizi y\u00fckseltmi\u015f olabilir. \u0130\u015fte bu karma\u015fay\u0131 giderebilmek i\u00e7in iktisat\u00e7\u0131lar \u2018ceteris paribus\u2019 varsay\u0131m\u0131n\u0131 kullan\u0131rlar. \u015eimdi bu varsay\u0131m\u0131 kullanarak yukar\u0131daki fonksiyonel e\u015fitli\u011fe yeni bir \u015fekil verelim. Bu e\u015fitlikte k\u0131sa d\u00f6nemde geliri (Y), sermaye miktar\u0131n\u0131 (K), riskleri (R), d\u00f6viz kurunu (E) ve di\u011fer de\u011fi\u015fkenleri (O) sabit tutarsak e\u015fitlik \u015f\u00f6yle bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcm al\u0131r:<\/p>\n\n\n\n
I = f (i) ceteris paribus<\/p>\n\n\n\n
Bu e\u015fitli\u011fin yan\u0131na ceteris paribus yazd\u0131\u011f\u0131m\u0131zda yat\u0131r\u0131mlar\u0131 etkileyen di\u011fer de\u011fi\u015fkenleri sabit tuttu\u011fumuzu ifade etmi\u015f oluruz. E\u015fitlik bu haliyle bize \u015funu s\u00f6yler: Di\u011fer de\u011fi\u015fkenler de\u011fi\u015fmedi\u011fi takdirde yat\u0131r\u0131mlar ekonomideki faiz oran\u0131n\u0131n bir fonksiyonudur. Bir ba\u015fka ifadeyle b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fiklikler ya\u015famayan, sakin bir ekonomide yat\u0131r\u0131mlar\u0131 en fazla etkileyen de\u011fi\u015fken; faiz oran\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Yat\u0131r\u0131mlar\u0131 etkileyen bir\u00e7ok de\u011fi\u015fken sayd\u0131k, sayamad\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131 da di\u011fer de\u011fi\u015fkenler ad\u0131 alt\u0131nda tek kalemde toplad\u0131k ve i\u015f ekonomide yat\u0131r\u0131mlar\u0131 tan\u0131mlamaya gelince ceteris paribus varsay\u0131m\u0131na dayanarak yat\u0131r\u0131mlar\u0131 k\u0131sa d\u00f6nemde faiz oran\u0131 belirler dedik. Bu do\u011fru bir yakla\u015f\u0131md\u0131r. Bunun iki \u00f6nemli nedeni vard\u0131r: \u0130lk neden, \u00f6zellikle k\u0131sa vadede, faiz oran\u0131n\u0131n e\u015fitlikteki b\u00fct\u00fcn di\u011fer kalemleri temsil edecek bi\u00e7imde hareket etmesidir. Bir ba\u015fka ifadeyle k\u0131sa d\u00f6nemde gelirde, enflasyonda, kurlarda, risklerde ve di\u011fer de\u011fi\u015fkenlerde ortaya \u00e7\u0131kabilecek de\u011fi\u015fimlerin tamam\u0131 faize yans\u0131r ve dolay\u0131s\u0131yla faiz tek ba\u015f\u0131na bu de\u011fi\u015fimleri temsil eder. Ne var ki bunun olabilmesi i\u00e7in ekonomide faiz oranlar\u0131n\u0131n piyasa kurallar\u0131na (arz ve talep dengesi) g\u00f6re serbest\u00e7e belirleniyor olmas\u0131 gerekir. E\u011fer faiz oranlar\u0131 bu \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131k\u0131yorsa gelirdeki, kurdaki, enflasyondaki, risklerdeki de\u011fi\u015fimleri temsil eder, yans\u0131t\u0131r. Mesela kur y\u00fckseli\u015fi ya da risklerdeki art\u0131\u015f enflasyona o da faize yans\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla faiz, yat\u0131r\u0131mlar i\u00e7in b\u00fct\u00fcn di\u011fer de\u011fi\u015fkenleri temsil eden bir nitelik ta\u015f\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n e\u011fer faizler ekonomide piyasa kurallar\u0131na g\u00f6re serbest\u00e7e olu\u015fmuyor, m\u00fcdahale alt\u0131nda kal\u0131yorsa o zaman bu i\u015flevi g\u00f6remez. \u0130kinci mesele daha \u00e7ok uzun vadeyi ilgilendirir. Uzun vade i\u00e7in analiz yaparken sabit tutulan de\u011fi\u015fkenlerdeki sabitlik tek tek kald\u0131r\u0131l\u0131r, ceteris paribusun yerini \u2018mutatis mutandis\u2019 yani \u2018de\u011fi\u015fmesi gerekenler de\u011fi\u015ftirildi\u2019 yakla\u015f\u0131m\u0131 al\u0131r ve e\u015fitli\u011fin nas\u0131l geli\u015fti\u011fi analiz edilir. O zaman e\u015fitli\u011fin ilk haline d\u00f6neriz:<\/p>\n\n\n\n
I = f (Y, i, K, R, E, O) mutatis mutandis<\/p>\n\n\n\n
Ekonomi yasalar\u0131, teorileri, hipotezleri, tezleri genellikle normal ko\u015fullar i\u00e7in geli\u015ftirilir. \u00d6rne\u011fin faizlerin serbest\u00e7e, piyasa ko\u015fullar\u0131na g\u00f6re belirlendi\u011fi, fiyatlara ve kurlara m\u00fcdahale edilmedi\u011fi bir ortamda k\u0131sa d\u00f6nemde yat\u0131r\u0131m kararlar\u0131n\u0131 faizlerin belirlemesi normaldir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k faizlerin piyasa ko\u015fullar\u0131na uygun olarak serbest\u00e7e belirlenmedi\u011fi, fiyatlara ve kurlara m\u00fcdahale edildi\u011fi bir ortamda yat\u0131r\u0131m kararlar\u0131n\u0131 ne k\u0131sa d\u00f6nemde ne de uzun d\u00f6nemde faizler tek ba\u015f\u0131na etkileyemez. Yat\u0131r\u0131mc\u0131, b\u00f6yle bir ortamda risklere yani reyting notlar\u0131na ve CDS primine bakar. Bu ikisine m\u00fcdahale imk\u00e2n\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ger\u00e7ekleri oradan g\u00f6r\u00fcr ve yat\u0131r\u0131m karar\u0131n\u0131 ona g\u00f6re verir. \u00c7\u00fcnk\u00fc faiz ger\u00e7e\u011fi yans\u0131tmamaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu durumda yat\u0131r\u0131m kararlar\u0131 ilgin\u00e7 bir \u015fekilde risklerin bir fonksiyonu halini al\u0131r:<\/p>\n\n\n\n
I = f (R) Ceteris paribus<\/p>\n\n\n\n
Bu anlatt\u0131klar\u0131mdan iki sonu\u00e7 \u00e7\u0131kar: <\/strong>(1) Ceteris paribus varsay\u0131m\u0131 kald\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda mutatis mutandis konumuna ge\u00e7ilebilmesi i\u00e7in piyasan\u0131n kabul edilebilir m\u00fcdahaleler (mesela merkez bankas\u0131n\u0131n faizleri y\u00f6nlendirmesi gibi) d\u0131\u015f\u0131nda bir m\u00fcdahale alt\u0131nda olmamas\u0131 gereklidir. E\u011fer bu durum ge\u00e7erli de\u011filse yani faizlere, fiyatlara ve kurlara m\u00fcdahale ediliyorsa o zaman mutatis mutandis konumuna ge\u00e7ilmez onun yerine bamba\u015fka bir fonksiyonel ili\u015fki ortaya \u00e7\u0131kar: I = f (R.) (2) Bir sosyal bilim olan ekonomi bilimi normal ko\u015fullara g\u00f6re geli\u015ftirilmi\u015f g\u00f6r\u00fc\u015fler \u00e7er\u00e7evesinde ele al\u0131n\u0131r ve anlat\u0131l\u0131r. E\u011fer bir \u00fclkede normal olarak kabul edilen ko\u015fullar (\u00f6rne\u011fin faizlerin, fiyatlar\u0131n, kurlar\u0131n serbest piyasada bi\u00e7imlenmesi) s\u00f6z konusu de\u011filse bu durum ekonomi biliminin yetersizli\u011fini de\u011fil o \u00fclkenin kural d\u0131\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Bu durumda teoriyi de\u011fil \u00fclke uygulamas\u0131n\u0131 sorgulamak gerekir.<\/p>\n\n\n\n