Risk; ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi zaman olumsuz sonu\u00e7lar yarataca\u011f\u0131 tahmin edilen bir hareketin, bir davran\u0131\u015f\u0131n yap\u0131lmas\u0131 halidir. \u00d6rne\u011fin bir kalecinin ceza sahas\u0131 i\u00e7inde rakip santrfora \u00e7al\u0131m atmaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, cephaneli\u011fe yanar sigarayla girilmesi, y\u00fczme bilmeden Karadeniz\u2019de y\u00fczmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131, gaz t\u00fcp\u00fcnde ka\u00e7ak olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00e7akmakla kontrol edilmesi risktir. Bunlar ki\u015fisel risk \u00f6rnekleridir. Bir bankan\u0131n, ge\u00e7mi\u015fte defalarca ald\u0131\u011f\u0131 bor\u00e7lar\u0131 \u00f6deyememi\u015f bir \u015firkete yeni kredi a\u00e7mas\u0131, bir \u015firketin olumsuz fizibilite raporuna kar\u015f\u0131n bir yat\u0131r\u0131ma giri\u015fmesi kurumsal risktir. Bunlar\u0131n yan\u0131nda bir de \u00fclke riski vard\u0131r; \u00fclkeler, ekonomik, sosyal ve siyasal durumlar\u0131 ile bu \u00fclkeye yat\u0131r\u0131m yapacak olanlar veya bor\u00e7 verecek olanlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir risk d\u00fczeyi olu\u015ftururlar. Son olarak bir de risk alg\u0131s\u0131na de\u011finmek gerekir. Risk alg\u0131s\u0131; bir riskin ger\u00e7ekle\u015fme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve ger\u00e7ekle\u015fme \u015fiddeti hakk\u0131nda insanlar\u0131n vard\u0131\u011f\u0131 subjektif de\u011ferlendirmeyi g\u00f6sterir.<\/p>\n\n\n\n
Kurumlar ve \u00fclkeler s\u00f6z konusu oldu\u011funda risklerin \u00f6l\u00e7\u00fclmesi kurumlarca yap\u0131l\u0131r. \u00d6rne\u011fin bir ki\u015fiye ya da \u015firkete kredi verecek olan banka kendi risk \u00f6l\u00e7\u00fcmlerini kendi de\u011ferlendirme \u00f6l\u00e7\u00fctlerine g\u00f6re yapabilece\u011fi gibi bu konuda uzmanla\u015fm\u0131\u015f kurulu\u015flar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcmleri de dikkate alabilir.<\/p>\n\n\n\n
\u00dclkeler s\u00f6z konusu oldu\u011funda risklerin \u00f6l\u00e7\u00fclmesinde her bir bor\u00e7 verenin ayr\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc olsa da genel \u00f6l\u00e7\u00fcmlerin ve de\u011ferlendirmelerin yap\u0131lmas\u0131nda iki y\u00f6ntem \u00f6ne \u00e7\u0131kar: (1) Bir \u00fclkenin kredibilitesinin (kredi de\u011ferlili\u011finin) \u00f6l\u00e7\u00fclmesi ya da reyting y\u00f6ntemi. (2) Bir \u00fclkenin \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 tahvil ve bonolar\u0131n risk de\u011ferinin \u00f6l\u00e7\u00fclmesinde ba\u015fvurulan CDS primi \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc.<\/p>\n\n\n\n
Reyting denilen y\u00f6ntemi d\u00fcnyada uygulayan baz\u0131 kurulu\u015flar vard\u0131r. Bunlar\u0131n en bilinenleri ve en fazla dikkate al\u0131nanlar\u0131 \u00fc\u00e7 Amerikan kurulu\u015fu olan Standard and Poor\u2019s, Moody\u2019s ve Fitch Ratings \u015firketleridir. Bunlar\u0131n yan\u0131nda ABD d\u0131\u015f\u0131ndaki \u00fclkelere ait \u00e7ok say\u0131da reyting kurulu\u015fu vard\u0131r. \u00d6nemli olan bu reyting kurulu\u015flar\u0131n\u0131n en y\u00fcksek tahvil, bono, hisse senedi i\u015flemlerinin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yerlerin sermaye piyasalar\u0131n\u0131 y\u00f6neten ABD\u2019deki (SEC \u2013 Securities and Exchange Comission), Avrupada\u2019ki ESMA (European Securities and Markets Authority, \u0130svi\u00e7re\u2019deki FINMA (Swiss Financial Market Supervisory Authority), \u00c7in\u2019deki PBOC (Peoples Bank of China) taraf\u0131ndan onaylanm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r (akredite olmas\u0131.) Bu otoritelerin hepsinden onay alm\u0131\u015f reyting kurulu\u015fu say\u0131s\u0131 olduk\u00e7a azd\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019nin de be\u015f reyting \u015firketi var: JCR Eurasia Ratings, Kobirate A.\u015e., TCR \u2013 Turkish Credit Rating A.\u015e., SAHA A.\u015e., Turkrating. Bu \u015firketlerin hi\u00e7biri bu say\u0131lan sermaye piyasas\u0131 kurumlar\u0131ndan hi\u00e7birinden onay (akreditasyon) alm\u0131\u015f durumda de\u011fildir. <\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrkiye\u2019nin bu en bilien \u00fc\u00e7 reyting kurulu\u015fundaki son reyting notlar\u0131 \u015fu durumda bulunuyor:<\/p>\n\n\n\n Tablonun son s\u00fctununda yer alan yat\u0131r\u0131m e\u015fi\u011fi dereceleri, bir \u00fclkeye yat\u0131r\u0131m yap\u0131labilmesi i\u00e7in risk a\u00e7\u0131s\u0131ndan nispeten sorunsuz kabul edilen en d\u00fc\u015f\u00fck dereceyi g\u00f6steriyor. Bu e\u015fi\u011fin alt\u0131ndaki notlar \u00fclkenin yat\u0131r\u0131m yap\u0131lmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan sorunlu oldu\u011funu g\u00f6steriyor. G\u00f6r\u00fclebilece\u011fi gibi T\u00fcrkiye bu \u00fc\u00e7 kurulu\u015fun de\u011ferlendirmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan yat\u0131r\u0131m e\u015fi\u011finin olduk\u00e7a alt\u0131nda reyting d\u00fczeyinde bulunuyor.<\/p>\n\n\n\n Bir \u00fclkenin \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 tahvil ve bonolar\u0131n riskini \u00f6l\u00e7mekte kullan\u0131lan bir \u00f6l\u00e7\u00fc daha vard\u0131r: CDS primi. CDS, Credit Default Swap (kredi batma riskinin de\u011fi\u015f toku\u015f edilmesi) deyiminin k\u0131saltmas\u0131d\u0131r. CDS, bir kurumun, s\u00f6z konusu tahvil ve bonolar\u0131 sat\u0131n alan ki\u015fi ve kurumlar\u0131n kar\u015f\u0131la\u015fabilece\u011fi alaca\u011f\u0131n \u00f6denmemesi riskini belirli bir miktar kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u00fcstlenmeyi kabul etmesinin bedelidir. Bu \u00e7er\u00e7evede bir anlamda kredi sigortas\u0131 gibi \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bir \u00fclkenin ya da \u015firketin CDS primi ne kadar y\u00fcksekse bor\u00e7lanma maliyeti de o kadar y\u00fcksek demektir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu prim ister istemez faize yans\u0131maktad\u0131r. CDS primi piyasada t\u0131pk\u0131 d\u00f6viz kurlar\u0131 gibi anl\u0131k arz ve talebe g\u00f6re ortaya \u00e7\u0131kar. O nedenle risk \u00f6l\u00e7mekteki en objektif \u00f6l\u00e7\u00fc olarak kabul edilir. 5 y\u0131ll\u0131k CDS primi; 5 y\u0131ll\u0131k ABD Hazine Tahvili verimine ba\u011fl\u0131 olarak ge\u00e7mi\u015f ve mevcut verilere dayan\u0131larak belirlenir.<\/p>\n\n\n\n CDS primi 300\u2019\u00fcn \u00fczerinde olan ekonomiler a\u015f\u0131r\u0131 riskli ekonomiler olarak kabul ediliyor. T\u00fcrkiye\u2019nin bug\u00fcn itibar\u0131yla CDS primi 403 baz puand\u0131r. Bu CDS primi d\u00fczeyi T\u00fcrkiye\u2019nin d\u00fcnyada en riskli \u00fclkeler aras\u0131nda bulundu\u011funu g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\n\n\n Reyting notlar\u0131 konusunda \u00e7e\u015fitli olumsuz g\u00f6r\u00fc\u015fler ortaya at\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu kurumlar\u0131n k\u00fcresel krize gidi\u015fte bir\u00e7ok yanl\u0131\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcmleme yapt\u0131klar\u0131 bilinmektedir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k CDS primi yukar\u0131da belirtti\u011fimiz gibi t\u00fcm\u00fcyle piyasadaki arz ve talebe g\u00f6re belirlenmektedir. Bir \u00f6rnek verelim: Birle\u015fik Krall\u0131\u011f\u0131n CDS primi 9\u2019dur. Primin d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131n\u0131n nedeni Birle\u015fik Krall\u0131\u011f\u0131n tahvil ve bonolar\u0131n\u0131 sat\u0131n alanlar\u0131n bunlar\u0131n geri \u00f6denmesinde bir risk g\u00f6rmemeleri dolay\u0131s\u0131yla bu tahvillere CDS sigortas\u0131 talep etmemeleridir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k T\u00fcrkiye\u2019nin \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 tahvil ve bonolar\u0131 sat\u0131n alanlar bunlar\u0131n geri \u00f6denmesinde \u00f6nemli bir risk g\u00f6rd\u00fckleri i\u00e7in CDS sigortas\u0131 almak \u00fczere yo\u011fun bi\u00e7imde ba\u015fvuruda bulunarak primin y\u00fckselmesine yol a\u00e7maktad\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n T\u00fcrkiye\u2019nin yapmas\u0131 gereken en \u00f6nemli \u015fey daha \u00f6nce defalarca anlatt\u0131\u011f\u0131m gibi \u00f6nce bir sorunlar envanteri \u00e7\u0131kar\u0131p sonra bu listede en kolay\u0131ndan ba\u015flayarak tek tek bu sorunlar\u0131 ortadan kald\u0131rarak riskleri d\u00fc\u015f\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015fmakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\nReyting \u015eirketi<\/strong><\/td> Son Durum<\/strong><\/td> Yat\u0131r\u0131m E\u015fi\u011fi<\/strong><\/td><\/tr> Standard and Poor\u2019s<\/td> B + (dura\u011fan)<\/td> BBB \u2013 (negatif)<\/td><\/tr> Moody\u2019s<\/td> B2 (negatif)<\/td> Baa3<\/td><\/tr> Fitch Ratings<\/td> BB \u2013 (dura\u011fan)<\/td> BBB \u2013 (negatif)<\/td><\/tr><\/tbody><\/table><\/figure>\n\n\n\n